دراسة فی البنیتین الإیقاعیة والدلالیة للقافیة وطرائق استخدامها فی الشعر الفلسطینی المقاوم بعد نکسة 1967م

نوع المستند: علمی ـ پژوهشی

المؤلفون

1 أستاذ مشارکَ فی اللغة العربیة وآدابها بجامعة شیراز

2 الدکتوراه فی اللغة العربیة وآدابها بجامعة إصفهان

المستخلص

تعدّ القافیة من أهمّ مکوّنات النصّ الشعری حیث لا تقتصر وظیفتها فی الإیقاع والتطریب ولاتعتبر مجرّد محسن صوتی فحسب، بل إنّ لها وظیفة دلالیة تبعدها عن هیمنة الوظیفة الصوتیة، ومن هنا اکتسبت هذه التقنیة أهمیة خاصة فی القصیدة العربیة الحدیثة عموماً والقصیدة المقاومة الفلسطینیة خصوصاً لنقل لطائف المعنی وأحاسیس قائلها. یسعی البحث إلی الکشف عن أنماط القافیة وطرائق ااستخدامها فی الشعر الفلسطینی المقاوم بعد نکسة 1967م ومدی إسهامها فی البنیتین الإیقاعیة والدلالیة اعتماداً علی المنهج التوصیفی – التحلیلی و الإحصائی.توصّل البحث إلی أنّ شاعر النکسة کثیراً ما یوظّف التقفیة البسیطة الموحّدة لمرتکز إیقاعی سوی أننّا نلاحظ أنّ الخطیب قد تسیر مساراً آخر حیث تحاول تکوین الانسجام بین الإیقاع والدلالة فی هذا النمط من القافیة. إنّ توظیف القافیة المتقاطعة بموازاة هندستها وانتظامها لا تؤدّی إلا تکوین النتائج الباهرة فی المستوی الدلالی للقافیة، غیر أنّ معین بسیسو قد یحاول تکوین طرافة دلالیة ولغویة وإیقاعیة فی هذا النمط من القافیة بتوظیف تقنیة موازنة لغویة وإیقاعیة وجعل القافیة بؤرة دلالیة للقصیدة. إنّ شاعر النکسة قد خلق قوّة إیقاعیة تعبیریة بتوظیفه النمطین من القافیة المتغیرة والمقطعیة وقد نجح فی التلاؤم والانسجام بین الإیقاع والدلالة سوی أننا نجد سمیح صباغ قد یهتمّ بالجانب الإیقاعی دون الدلالی حیث یخلق أجواء إیقاعیة رتیبة بتوظیف القوافی المقحمة الزائدة الفقیرة دلالیاً. 

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة [English]

Exploring rhymes and approaches to use it in the Palestinian resistance poetry. (Research in two phonetic and semantic structures)

المؤلفون [English]

  • HosainKyanee HosainKyanee 1
  • amin nazariterizi 2
1 Associate professor, department of Arabic Literature and language, Shiraz University,
2 Ph,D. Arabic Literature and language, Isfahan University
المستخلص [English]

Rhyme is one of the most important elements in the structure of poetry, which has a semantic function alongside the phonetic and musical function. This technique has become especially important in conveying the meaning and feelings of the speaker in the new Arabic poetry in general and in the Palestinian sustainability poetry. study is based on the Divan of the five poets of this period. In an analytical method, this study tries to analyze the role of the rhymes in two phonological structures, the types of rhymes and the approaches of using it in the Palestinian sustainability resistance poetry after the 1967 defeat. The findings of the present study indicate that the versatile mixture of rhymes, especially the free rhyme, has been the most frequent variable in the poetry of this period, so that at many times the level of awareness that the poet of Naksa has come to grips with this rhyme and often has semantic function In some cases, this type of rhyme appears for the phonetic function and breaking the uniformity of a simple rhyme. But the simple equal rhyme has a low frequency and has often been shown to play a role in the phonetic structure.

الكلمات الرئيسية [English]

  • Naksa poem
  • rhyme
  • Phonetic structure
  • Semantic structure

بررسی قافیه و روش‌های بکارگیری آن در شعر مقاومت فلسطین

پژوهشی در دو ساختار آوایی و معنایی

حسین کیانی[1]

امین نظری تریزی*[2]

چکیده

قافیه یکی از مهم‌ترین عناصر تشکیل دهندۀ شعر به شمار می‌رود که وظیفۀ آن محدود به آوا نمی‌شود، بلکه وظیفۀ معنایی دارد که سیطرۀ آوا را از آن دور می‌کند، از این رو قافیه به دلیل القای معانی دقیق و ظریف، اهمیت ویژه‌ای در شعر معاصر عربی به طور کلی، و در شعر مقاومت فلسطین به طور خاص دارد. این پژوهش می‌کوشد با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی از انواع قافیه و روش‌های به کارگیری آن در شعر مقاومت فلسطین بعد از شکست 1967م و نقش آن در دو ساختار آوایی و معنایی پرده بردارد. نتایج نشان می­دهد شعر این دوره غالباً از قافیۀ سادۀ یکنواخت به عنوان تکیه‌گاه آوایی بهره می‌برد، ولی نبیلة الخطیب گاهی اوقات روندی را در پیش می‌گیرد که تلاش دارد در این نوع قافیه بین آوا و معنا انسجام ایجاد کند. قافیه متقاطع به دلیل نظم خاص در اجرای آن نتایج درخشانی در بخش معنایی نداشته، ولی بسیسو تلاش دارد با کاربرد تکنیک موازنۀ زبانی و آوایی، معنا، آوا و زبانی بدیع ایجاد کند. شاعر این دوره با کاربرد دو نوع قافیه متغیر و مقطعی در تولید انسجام بین آوا و معنا موفق بوده، ولی گاهی اوقات صباغ با کاربرد قافیه‌های زائد، فضایی آوایی و یکنواخت را ایجاد می‌کند.

کلیدواژه­ها: شعر شکست، قافیه، ساختار آوایی، ساختار معنایی.



[1]- دانشیار زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شیراز، ایمیل: hkyanee@shirazu.ac.ir

[2]- دانش آموختۀ دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه اصفهان، ایمیل: aminnazari1369@yahoo.com

 

ابن الدمامینی (د.ت).العیون الغامزة علی خبایا الرامزة، القاهرة: مطبعة المدنی.

أبو أصبع، صالح(1979م).الحرکة الشعریة فی فلسطین المحتلة، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.

أبو عامود، محمد أحمد أبوبکر (2009م).البلاغة الأسلوبیة (تصویر الموت فی القرآن الکریم نموذجاً)، القاهرة: مکتبة الآداب.

أطمیش، محسن (1982م).دراسة نقدیة للظواهر الفنیة فی الشعر العراقی المعاصر، بغداد: منشورات وزارة الثقافة والإعلام.

بسیسو، معین (2008م). الآن خذی جسدی کیساً من رمل، بیروت: دار العودة.

بن الشیخ، جمال الدین(1996م).الشعریة العربیة، ترجمة مبارک حنون ومحمد الوالی، المغرب: دار توبقال للنشر.

بوحوش، رابح (د.ت)، الأسلوبیات وتحلیل الخطاب، عنابة الجزائر: مدیریة النشر جامعة باجی مختار.

التبریزی، الخطیب (د.ت).الکافی فی العروض والقوافی، القاهرة: مکتبة الخانجی.

جاکبسون، رومان (1988م).قضایا الشعریة، ترجمة: محمد الوالی و مبارک حنون، المغرب: دار التوبقال للنشر.

حبش، زینب (1999م).الجرح الفلسطینی وبراعم الدم،رام الله: مطبعة المستقبل.

الحربی، فرحان بدری (2003م).الأسلوبیة فی النقد العربی الحدیث - دراسة فی تحلیل الخطاب-، د.م:مجد المؤسسة الجامعیة للنشر والتوزیع.

الخطیب، نبیلة (2012م). هی القدس،الکویت: وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامیة.

خفاجی، محمد عبد المنعم، وآخرون (1992م).الأسلوبیة والبیان العربی، القاهرة: الدار المصریة اللبنانیة.

خلوصی، صفاء (1997م). فنّ التقطیع الشعری والقافیة، ط5، بغداد: منشورات: مکتبة المثنی.

السدّ، نور الدین (د.ت).الأسلوبیة وتحلیل الخطاب(دراسة  فی النقد العربی الحدیث، تحلیل الخطاب الشعری والسردی)، ج2، الجزائر: دار هصصة، بورزیعة.

سلیمان، أمانی داوود (2002م). الأسلوبیة والصوفیة - دراسة فی شعر الحسین بن منصور الحلاج-، الأردن عمان: دار مجدلاوی.

شرتح، عصام (2005م).ظواهر أسلوبیة فی شعر بدوی الجبل، دمشق: منشورات اتّحاد الکتّاب العرب.

صباغ، سمیح (1993م). وطنی داخل الحصار، د.م.

الطرابلسی، محمد الهادی (1992م).تحالیل أسلوبیة، تونس: دار الجنوب للنشر.

الطریسی، أحمد(1987م).الرؤیا والفن فی الشعر العربی الحدیث بالمغرب، المغرب: الدار البیضاء.

عباس، حسن (1998م).خصائص الحروف العربیة ومعانیها، دمشق: منشورات اتّحاد الکتّاب العرب.

عبید، محمد صابر (2001م).القصیدة العربیة بین البنیة الدلالیة والبنیة الإیقاعیة، دمشق: اتّحاد الکتّاب العرب.

عبیدات، محمود (1997م).منهجیة البحث العلمی: القواعد والمراحل والتطبیقات، عمان: دار وائل.

عطوات، محمد عبد عبدالله. (1998م).الاتجاهات الوطنیة فی الشعر الفلسطینی المعاصر، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.

علیان مصطفی، ربحی (1999م).مناهج وأسالیب البحث العلمی: النظریة والتطبیق،عمان: دار صفاء.

الغرفی، حسین (2011م).حرکة الإیقاع فی الشعر العربی المعاصر، المغرب: إفریقیا الشرق.

فضل، صلاح (1985م).علم الأسلوب ومبادئه وإجراءاته، ط1، القاهرة: الهیئة المصریة للکتاب.

القیروانی، ابن رشیق (1972م).العمدة فی صناعة الشعر ونقده، ج1، ط5، بیروت: دار الجلیل.

کوهین، جان (1986م).بنیة اللغة الشعریة، ترجمة: محمد الوالی ومحمد العمری، المغرب: دار توبقال للنشر.

المسدّی، عبد السلام (1997م). الأسلوبیة والأسلوب – نحو بدیل ألسنی فی نقد الأدب، تونس: الدار العربیة للکتاب.

المقادمة، إبراهیم (2003م).لا تسرقوا الشّمس منّا، فلسطین: مجلس طلاب الجامعة الإسلامیة.

الملائکة، نازک (1983م).قضایا الشعر المعاصر، ط8، بیروت: دار العلم للملایین.

ویلیکَ، رینیة، وارن، واستین (1987م).نظریة الأدب، ترجمة: محی الدین صبحی، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.

الرسائل

مسگری، نسرین (1393ش).ادبیات پایداری و بازتاب آن در شعر سمیح صباغ،رساله کارشناسی ارشد، استاد راهنما: سودابه مظفری،جامعة خوارزمی: کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة، قسم اللغة العربیة وآدابها.

وقاد، مسعود (2003م).البنیة الإیقاعیة فی شعر فدوی طوقان،أستاذ مشرف: عبدالقادر دامخی، رسالة ماجستیر، جامعة ورقلة: کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة، قسم اللغة العربیة وآدابها.

الدوریات

ابن یحی، محمد (2009م). «قوافی الشعر العربی من التقطیع العروضی إلی نظام المقاطع الصوتیة»،مجلة کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة والاجتماعیة، العدد 5، (صص 1- 20).

بلعباسی، محمد (2018م). «جمالیات القافیة فی الشعر العربی الحدیث»،مجلة العمدة فی اللسانیات وتحلیل الخطاب، العدد 3،(صص70- 74).

دقیانی، عبدالمجید (2007م).«القافیة فی شعر بلقسام خمار»،مجلة العلوم الإنسانیة جامعة محمد خیضر بسکرة، العدد 11 (صص151-163).

روشنفکر، کبری و آخرون (1438ق). «الشهید فی شعر عزالدین المناصرة»، مجلة آفاق الحضارة الإسلامیة، آکادمیة العلوم الإنسانیة والدراسات الثقافیة، السنة العشرون، العدد2 (صص 25-45).

العف، محمّد عبد الخالق (2001م).«تشکیل البنیة الإیقاعیة فی الشعر الفلسطینی المقاوم»، مجلة الجامعة الإسلامیة، العدد 2، (صص 27-1).

فرهنگ نیا، أمیر (1439ق). «تجلیات الثورة والمقاومة فی شعر عبدالعزیز المقالح»، مجلة آفاق الحضارة الإسلامیة، آکادمیة العلوم الإنسانیة والدراسات الثقافیة، السنة الحادیة والعشرون، العدد2 (صص 117-146).

الکلاب، محمد مصطفی (2012م).«البطولة فی شعر الشهید إبراهیم المقادمة»،مجلة الجامعة الإسلامیة للبحوث الإنسانیة، العدد 1،(صص 1- 39).

محمدی نژاد پاشاکی، احمد، و آخرون (1396ه).«السیمائیةفی شعر فلسطین فی ضوء نظریه بیرس؛ أشعار هارون هاشم رشید و معین بسیسو أنموذجاً»، مجلة لسان مبین، العدد 30،(159-181).

نظری تریزی، أمین (1395ش).«أسالیب التکرار وأنماطها فی دیوان الجرح الفلسطینی وبراعم الدم للشاعرة زینب حبش»،مجلة إضاءات نقدیة فی الأدبین العربی والفارسی جامعة کرج، العدد 26، (صص 133- 157).

النعامی، ماجد (2007م).«توظیف التراث والشخصیات الجهادیة والإسلامیة فی شعر إبراهیم المقادمة»، مجلة الجامعة الإسلامیة غزة، العدد 1،(صص45-91).