الصورة الفنیة فی الخطبة المونقة للإمام علی(ع) اعتماداً على نظریة سید قطب والتأکید على الإیقاع

نوع المستند: علمی ـ پژوهشی

المؤلفون

1 طالبة دکتوراه فی اللغة العربیة وآدابها فی جامعة آزاد الإسلامیة فرع العلوم والبحوث، طهران، إیران

2 أستاذ فی قسم اللغة العربیة وآدابها فی جامعة آزاد الإسلامیة فرع العلوم والبحوث، طهران، إیران

3 أستاذة مساعدة فی قسم اللغة العربیة وآدابها فی جامعة آزاد الإسلامیة فرع کرمسار،

المستخلص

لقد استخدم الإمام(ع) الصورة لتسهیل فهم مبتغاه. وقد أبدع فیها، وهی فن یُستخدم لعرض المعانی عبر الألفاظ، یرافقها الإیقاع الملائم وإیاها. والخطبة المونقة أوردها ابن ناقة الکوفی فی ملحق نهج البلاغة، وقد تناولها هذا المقال، لدراسة صورها، وعناصرها والجو السائد على فقراتها، معتمداً نظریة سید قطب حول التصویر الفنی فی القرآن الکریم مؤکداً على الإیقاع من خلال منهج وصفی‌تحلیلی. فالهدف من المقال تبیین الصّور المعروضة فی الخطبة والعناصر والفنون المستخدمة لعرضها وتوافق هذه العناصر وجوّ الفقرات. فالصّور تختلف حسب الموضوع المطروح فیها. وقد عُرضت فیها بألفاظ تخلو من الألف وبجمل مسجعة، یتلاءم إیقاعها والموضوع، مصحوبة بالحرکة والسّکون، فهناک إنخفاض ورفع وطول وقصر فی الجمل حسب جوّ الفقرة، فتختلف وتیرة العبارات لاختلاف الحوادث. فإن کان الموضوع یخصّ الباری تأتی الجمل قصیرة؛ لتوحی بعدم التأنی من قبله. وإذا کانت الأفعال خارجة عن إرادة الإنسان تقتصر فی لفظ واحد، مایزید هول الموقف بایحاء انعدام الوقت، وإن کانت من العبد ویخصّ موقفه من ربه فتطول الجمل  لتوحی بتراخیه. وتتکرر بعض الحروف حسب المعنى، کحرف التاء فی الفقرة الأولى الذی یوحی باللیونة بمایناسب جو الحمد السائد على الفقرة. وقد استخدمت الفنون البدیعیة أکثر من البیانیة فی خلق الصور والمشاهد ومن البیانیة، المجاز هو الغالب فی الصّور.

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة [English]

Image in Moneqe Sermon of Imam Ali (as) Based on SeyyidQutb's Theory with an Emphasis on Rhythm

المؤلفون [English]

  • SUSAN ABBASIAN 1
  • Mahmood Shakib 2
  • Leila GhasemiHajiabadi 3
1 Ph.D. Student of Arabic Language and Literature, Islamic Azad University, Sciences and Researches branch, Tehran
2 ArabicProfessor at Islamic Azad University, Sciences and Researches branch. Tehran
3 Arabic Assistant Professor at Islamic Azad University, Garmsar branch
المستخلص [English]

Image is an art by which words reflect meaning musically, exciting hearers' imagination and influencing their emotions. Moneqe Sermon is one of the four sermons collected by Ibn Naqe Kufi in the Appendix of Nahjolbalaghe. This research tries to examine the images and paramount elements in this sermon and how they are displayed using an analytical-descriptive method and based on Sayyid Qutb's theory. The images are depicted by rhythmic sentences. Their music and rhythm correspond to the atmosphere prevailing in each section of the sermon, altering with the change of the subject and having ups and downs, strength and weakness, and slowness and quickness. When the subject is about God, sentences are short, inspiring quickness in God's verbs. When it is about human, sentences are long, evoking a sense of human weakness. In regard to the events beyond human will, sentences are as short as a verb, being a reminder of how quick they occur, which, in turn, cause an increase in hearers' fear. The repetition of words in each section is in accordance with the subject. Figures of speech have been more widely used in creating images than figures of eloquence.
,

الكلمات الرئيسية [English]

  • Moneqe sermon
  • image
  • rhythm
  • Ibn Naqe

          تصویر در خطبۀ مونقۀ امام علی(ع) بر اساس نظریۀ سید قطب

با تأکید بر عنصر موسیقی

محمود شکیب[1]

لیلا قاسمی حاجی آبادی[2]

سوسن عباسیان[3]

تصویر، هنری است که به وسیلۀ آن، واژه‌ها معانی را همراه با موسیقی منعکس کرده، خیال شنونده را فعال نموده و عواطف او را تحت تأثیر قرار می‌دهد. امام علی(ع) از این هنر برای تسهیل در فهم مخاطب از مقاصد مورد نظر خویش استفاده کرده است. این پژوهش با روش توصیفی-‌تحلیلی و بر اساس نظریۀ سید قطب، به تحلیل و بررسی تصاویر، عناصر و شیوۀ نمایش آنها در خطبۀ مونقه امام علی(ع) پرداخته است. یکی از عناصر تصویر در این خطبه، موسیقی است؛ بدین معنا که تصویرها به واسطۀ جمله‌های آهنگین به نمایش درمی‌آیند. موسیقی و ایقاع با فضای هر بخش از خطبه متناسب است و با تغییر موضوع تغییر کرده، دارای فراز و فرود، شدت و سستی و کندی و تندی است. اگر موضوع مربوط به خداوند باشد جمله‌ها کوتاه بوده، الهام‌بخش سرعت افعال خداوند است. اگر موضوع مربوط به انسان باشد جمله‌ها طولانی‌تر شده، سستی را القاء می‌کنند. در حوادث خارج از ارادۀ انسان جمله‌ها تا حد یک فعل کوتاه شده، تداعی‌گر سرعت وقوع آنها و مایۀ هراس می‌گردد. تکرار حروف در هر بخش هماهنگ با موضوع است. مانند حرف «ت» تداعی‌گر نرمی بوده و با موضوع حمد متناسب است. هنرهای بدیعی بیش از بیانی در خلق تصاویر به کار رفته‌اند.

کلیدواژه­ها: خطبۀ مونقه، تصویر، ایقاع، ابن ناقه.   



[1]استاد زبان وادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران.(نویسندۀ مسئول)Shakibmahmood52@gmail.com

[2]استادیار زبان وادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی،  واحد گرمسار.leila03ghasemi@yahoo.com

[3]دانشجوی دکتری زبان وادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران.Susan.abbasian@gmail.com

 

 

القرآن الکریم
ابن منظور، محمد بن مکرم، (1988م)، لسان العرب، (د.ط)، نسّقه وعلق علیه ووضع فهارسه علی شیری، لبنان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
ابن ناقة، أحمد بن یحیى، (1392ه.ش)، ملحق نهج البلاغة، (د.ط)، تحقیق محمد جعفر اسلامی بإشراف قیس العطار، طهران، مکتبة ومتحف ومرکز وثائق مجلس الشورى الإسلامی.
أنیس، إبراهیم، (لاتا)،الأصوات اللغویة، (د.ط)، مطبعة نهضة مصر.
البستانی، محمود، (1992م)،الإسلام والفن، الطبعة الأولى، بیروت، مجمع البحوث الإسلامیة.
الجزری، ابن الأثیر، (لاتا)، اللباب فی تهذیب الأنساب،(د.ط)، بیروت، دار صادر.
جعفری، سید محمد مهدی، (1381ه.ش)، تصویر آفرینی در نهج البلاغه، مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، عدد 3و4، صص 65-73.
حمادی، جبیر صالح، (2006م)،التصویر الفنی فی القرآن الکریم دراسة تحلیلیة، (د.ط)، (د.ب)، مؤسسة المختار للتوزیع والنشر.
الحموی، شهاب الدین یاقوت بن عبد الله،(1979م)، معجم البلدان، (د.ط)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
الدهمان، أحمد علی، (1986م)، الصورة البلاغیة عند عبدالقاهر الجرجانی منهجاً وتطبیقاً، الطبعة الأولى، دمشق، دار طالاس للدراسات والترجمة والنشر.
الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد، (1407ق)، تاریخ الإسلام، (د.ط)، تحقیقعمر عبد السلام التدمری، بیروت، دار الکتاب العربی.
السمعانی، عبد الکریم بن محمد بن منصور، (1408ق)، الأنساب، (د.ط)، تقدیم وتعلیق: عبد الله عمر البارودی، بیروت، دار الجنان للطباعة والنشر والتوزیع.
عاصی، میشال ویعقوب، إمیل بدیع، (1987م)، المعجم المفصل فی اللغة والأدب،(د.ط)، بیروت، دار العلم للملایین.
عباس، حسن، (1998م)، خصائص الحروف العربیة ومعانیها، (د.ط)، منشورات إتحاد الکتاب العرب.
عبدالعال، محمد قطب،(1990م)، من جمالیات التصویر فی القرآن، (د.ط)، رابطة العالم الإسلامی.
عبدالله، محمد حسن، (لاتا)، الصّورة والبناء الشعری، (د.ط)، القاهرة: المعارف.
عصفور، جابر، (لاتا)، الصّورة الفنیة فی التراث النقدی والبلاغی عند العرب، (د.ط)، القاهرة، دار المعارف.
الغنیم، إبراهیم عبدالرحمان، (1996م)، الصّورة الفنیة فی الشعر العربی مثال ونقد، (د.ط)، القاهرة، الشرکة العربیة للنشر.
قطب، سید، (2002م)، مشاهد القیامة فی القرآن، الطبعة الرابعة عشرة، القاهرة، دار الشروق.
قطب، سید، (2004م)، التصویر الفنی فی القرآن، الطبعة السابعة عشرة، القاهرة، دار الشروق.
الکفعمی، تقی الدین ابراهیم بن علی، (1992م)، المصباح، (د.ط)، بیروت، النعمان.
نصیری، روح الله، جلالی، حسن، (1435ق)، التصویر الأدبی فی خطب نهج البلاغة خطبة الأشباح نموذجاً، مجلة اللغة العربیة وآدابها، عدد3، صص 485-510.
هلال، محمد غنیمی، (1997م)، النقدالأدبی الحدیث، (د.ط)، نهضة مصر للطباعة والنشر.
یعقوب، إمیل، حرکة، بسام وشیخانی، می، (1987م)، قاموس المصطلحات اللغویة والأدبیة، الطبعة الأولى، بیروت، مؤسسة القاهرة للتألیف والنشر.