Document Type : Research Paper
مالیات عشور در صدر اسلام و مقایسه آن با سیستمهای گمرکی مدرن
فرزانه عالی زاد[1]
چکیده: عشور یک مالیات مذهبی است که در صدر اسلام بر محصولات کشاورزی و کالاهای تجاری وضع میشد. اگر زمین به طور طبیعی با آب باران آبیاری میشد، با نرخ ۱۰٪ از محصولات و اگر با روشهای مصنوعی که نیاز به پول و نیروی کار داشت آبیاری میشد، با نرخ ۵٪ از محصولات وضع میشد. مفهوم عشور بعداً گسترش یافت و شامل مالیات بر تجارت نیز شد که بر کالاهای بازرگانان با نرخ ۱۰٪ از ارزش آنها هنگام واردات یا صادرات از مرزهای دولت اسلامی وضع میشد. ابتکار ایجاد و سازماندهی سیستماتیک عشور به عمر بن خطاب نسبت داده میشود که کاربرد آن را نه تنها شامل محصولات کشاورزی، بلکه تجارت مرزی نیز کرد. در دوران امویان، این سیستم به عنوان بخشی از ساختار مالیاتی اسلامی ادامه یافت که شامل مالیاتهای دیگری مانند جزیه بر غیرمسلمانان و خراج بر زمین نیز میشد. عشور، همراه با زکات، جزیه و خراج، ستون فقرات درآمد خزانه دولت (بیتالمال) را در صدر اسلام تشکیل میداد. وضع آن بر اساس اصول اسلامی ثابتی بود که با هدف دستیابی به عدالت، گردش پول و ارائه حمایت و خدمات انجام میشد. هدف این مطالعه روشن کردن مفهوم عشر در صدر اسلام، بررسی نظرات فقهای اسلامی در مورد نرخهای آن، اینکه چه کسی مشمول آن است و چه کسی معاف است، میباشد. در نهایت، تأثیر عشر بر بودجه عمومی دولت و هزینههای عمومی را تجزیه و تحلیل میکند. برای دستیابی به این هدف، این مطالعه از روش توصیفی-تحلیلی استفاده میکند. یافتهها نشان میدهد که مبالغ عشر که باید از مسلمانان، غیرمسلمانان ساکن تحت حکومت اسلامی (ذمی) و غیرمسلمانان در حال جنگ با مسلمانان پرداخت شود، طبق نظر اکثر علما ثابت است. در مقابل، مبالغ وضع شده بر مالیاتهای تجاری بسته به ماهیت تجارت و میزان نیاز و ضرورت متفاوت است، زیرا آنچه
[1] - استادیار، گروه مدیریت و حسابداری، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران. f.aalizad@iau.ac.ir