الخیال الفنّی فی فلسفة السهروردی الإشراقیة

نوع المستند: علمی ـ پژوهشی

المؤلفون

1 ماجستیر فی الفلسفة والکلام الإسلامی، جامعة تربیت مدرس

2 أستاذ مشارک وعضو الهیئة العلمیة فی جامعة طهران

3 أستاذ مساعد بجامعة یاسوج

المستخلص

یعتبر شیخ الإشراق أولّ من أدلی برأی حول عالم المثال فی الحضارة الإسلامیة. فقد أثّر موقفه المهم فی کتابه حکمة الإشراق وسائر أعماله تأثیراً بالغاً فی درجات العالم فی الحکمة الإسلامیة خاصة فی «الحضرات الخمس» لإبن عربی وما هذا الموقف إلا إثبات عالم وسیط بین عالم الأنوار وعالم المادّة کبرزخ بین الدنیا والآخرة (أو کبرزخٍ بین عالم المثال وعالم المادّة أو بین الصّور والأشباح والموجودات المادیة المشهودة) توسّعت وظیفة الخیال فی الحکمة الإشراقیة عند شرح عالم المثال الذی اعتبره فارابی کعاملٍ لتبیین الوحی والنبوّة وشرحه ابن سینا فی الشفا شرحاً وافیاً واعتبر رمزًا لإنعکاس الصور الخیالیة فی الساحة البرزخیة کقوةٍ من قوی النفس الباطنیة. انطلاقاً من هذا واستنادًا إلی الآیات القرآنیة کهذه الآیة: «فتمثّل لها بشرًا سویّاً» وما جری فی تمثّل جبرئیل لدحیة الکلبی علی النبیّ الأکرم (ص)، صار عالم المثال کخزینةٍ للصور المثالیة التی تظهر لخیال الإنسان، خاصةً بالنّظر إلى النقطة الدقیقة التی أشار إلیها شیخ الإشراق فی تفسیر أصل «کن» حیث یرى السالک قادرًا على خلق هذه الصور. یتناول هذا المقال قوة الخیال ووظیفتها، معتبراً إیاها بعداً معرفیّاً للخیال، أدّی إلى ظهور مصطلحاتٍ کالخیال المنفصل والخیال المتصل، ثمّ یتناول عالم الخیال (عالم المثال) ودور هذه الآراء فی تبنی أوّل الآراء الحکمیة وأهمّها فی مجال الفنّ والمعماری الإسلامی.

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة [English]

Artistic Imagination in the Illuminationist Theosophy of Suhrawardi

المؤلفون [English]

  • Fateme Shafiei 1
  • Hassan Bolkharie Ghahi 2
  • Mahmood Heidari 3
1 Corresponding Author, Master of Philosophy and Islamic Theology, Tarbiat Modares University
2 Associate Professor of Fine Arts of Tehran University
3 Assistant Professor, University of Yasuj
المستخلص [English]

Sheike Eshraq as the first theorist of imaginational world is known in the Islamic civilization. His important idea about Hekmat-al-Eshraq and his other work in the proof of a world between lights word and material world as intermediate barrier between this world and hereafter (or imaginational world mundus imaginalis) and between spiritual realm and obvious material world) has important and significant effect on the expression of the islomic world in the islomic wisdom such as Hazarate Khamsof Ibne Arabi.
In order to describe and explain imaginationl world, the use of imagination(which was a means by Farabi as factor to justify and explain the God is massage and prophecy and it was entirely completed by Avecina in "Shefa") was more developed in the illuminationist wisdom and as power of internal faculties of soal, locus of manifestation and mirror of reflection of fictitious(imaginary) forms intermediate realm of imagination. Thus, and referring to verses such as" then We sent her Our angel to human beings only"and reperesentation of Gariel as Dahiee Kalbi to prophet.the imaginational world was ideal forms a sourse that appears in the human imagination, especially with regard to the fine points of Eshraq Sheikh about explanation of the rule "kon"that enables spiritual seeker in the creation of this forms.
The aime of this article is firstly to explain the faculty of fantasy and it’s function as epistemological realm (continuous imagination) and also analysical aspects of ontological imagination that is known imaginational word or plan of ideal (discret imagination), it describe the role of this imagination founding the early and the most important theosophy theories in the realm of islamic art and architecture

الكلمات الرئيسية [English]

  • Eshraq Sheikh
  • Illuminationist theosophy
  • Faculty of imagination
  • Imaginational word (mundus imaginalis)
  • Art and islamic Architecture
ابن سینا (1379). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تحقیق محمد تقی دانش‌پژوه، طهران: جامعة طهران، مؤسسة النشر والطباعة.
ابن سینا (1404 ه.ق). الاشفاء (الطبیعیات)، تصحیح سعید زاید، قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
ارسطو (1408 ق/ 1366). دربارة نفس ارسطو، ترجمه وعلّق علیه: علیمراد داوودی، تهران: حکمت.
امامی جمعه، سیدمهدی (1385). فلسفة هنر در عشق‌شناسی ملاصدرا، تهران: فرهنگستان هنر.
آوینی، سیدمرتضی (1381). رستاخیز جان، التصحیح حبیب الله حبیبی، تهران: ساقی.
بلخاری، حسن (1387). عکس مهرویان: خیال عارفان (مفهوم‌شناسی خیال در آرای مولانا)، تهران: فرهنگستان هنر.
بلخاری، حسن (1388). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی: المجلد الاول والثانی: وحدت وجود ووحدت شهود، کیمیای خیال، تهران: منظمة الإعلان الإسلامی، حوزه هنری سورة مهر.
بهائی لاهیجی (1351). رساله نوریه در عالم مثال، التقدیم والتعلیق: سید جلال‌الدین آشتیانی، مشهد: کلیة الشریعة والمعارف الإسلامیة.
جعفریان، حبیبه (1375). شهید آوینی (سیری در آثار)، تهران: کتاب صبح.
حافظ الشیرازی، شمس الدین محمدبن بهاء الدین (1363). دیوان غزلیات، شرحه خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی‌علیشاه.
خالد غفاری، سیدمحمد (1380 ه.ش). فرهنگ اصطلاحات شیخ اشراق، تهران: انجمن آثار ومفاخر فرهنگی.
دشتکی شیرازی، غیاث‌الدین (1383 ه.ش). اشراق هیاکل النور، تقدیم وتحقیق: علی اوجبی، تهران: میراث مکتوب.
ریخته‌گران، محمدرضا (1389). هنر، زیبایی، تفکر (تأملی در مبانی نظری هنر)، تهران: ساقی.
السبزواری، هادی بن مهدی (1372). شرح الاسماء؛ شرح دعاء الجوشن الکبیر، تحقیق الّدکتور نجفقلی حبیبی، تهران: منشورات جامعة طهران.
السهروردی، شهاب الدین یحیی بن حبش (1375). مجموعه مصنفات، المجلدات 1، 2، 3، تهران: مؤسسة مطالعات وتحقیقات فرهنگی.
السهروردی، شهاب الدین یحیی بن حبش (1383 ه.ش). حکمة الاشراق، شرح قطب الدین الشیرازی، الشرح والتصحیح: عبدالله نورانی ومهدی محقق، طهران: انجمن آثار ومفاخر فرهنگی.
شوشتری، نورالله بن شریف‌الدین (1314 ق). احقاق الحق وزهق الباطل، قم: المرعشی.
الفارابی، ابونصر (1995م). آراء اهل المدینه الفاضله ومضاداتها، الشرح والتقدیم والتعلیق: علی بو ملحم، بیروت: مکتبه الهلال.
فغفوری، محمدحسن (1387). سنت‌گرایان، زیبایی وسلسله مراتب هنر، پژوهش‌نامه فرهنگستان هنر: نقد سنت‌گرایانه هنر، العدد 9.
کمالی‌زاده، طاهره (1389). مبانی حکمی هنر و زیبایی از دیدگاه شهاب‌الدین سهروردی، تهران: مؤسسة التألیف و الترجمة و النشر للآثار الفنیّة متن
مددپور، محمد (1382). آشنایی با آرای متفکران دربارة هنر، تهران: سوره مهر.
مطهری (الهامی) (1385). هنر قدسی، تهران: اطلاعات.
مکارم شیرازی، ناصر (1356). تفسیر نمونه: تفسیر و بررسی تازه‌ای دربارة قرآن مجید با در نظر گرفتن نیازها، خواسته‌ها، پرسش‌ها، مکتب‌ها ومسائل روز، بمساعدة مجموعة من المؤلّفین، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
الهروی، محمدشریف نظام‌الدین (1363 ه.ش). انواریه (ترجمه وشرح حکمه الاشراق)، تقدیم: حسین ضیائی، طهران: امیرکبیر.
هیلن برند، روبرت (1380). معماری اسلامی، ترجمة: آیة الله شیرازی، تهران: روزنه.