الکتابة على السجاد؛ دلیل على رواج ظاهرة الوقف فی عصر کریم خان زند (1193-1163ق)

نوع المستند: علمی ـ پژوهشی

المؤلف

أستاذ مساعد فی کلیة الفنون التوظیفیة فی جامعة الفن.

10.30465/afg.2021.5458

المستخلص

إنّ دراسة دیانة الإنسان ومعتقداته الدینیة والفکریة ترسم صورة من رؤیته تجاه العالم والکون، وتعد دراسة موضوع "الوقف" فی الحقبة الزندیة (1209-1163 ق) من هذا النوع من الدراسات التی تتیح للإنسان معرفة ماهیة الرؤى والأفکار التی کانت تسود فی ذلک العصر. إن الباحثین والمؤرخین لظاهرة الوقف قلما اهتموا بها فی الحقبة الزندیة ویعتقدون بأنها لم تکن سائدة فی ذلک العصر. هذا فی حین نجد هناک شواهد ووثائق تدل على رواج ظاهرة الوقف والموقوفات وکذلک وجود وزارة تعنی بأمور الوقف فی فترة حکم کریم خان زند  (1193-1163 ه.ق). إنّ قلة الوثائق المختلفة هی العامل الرئیس فی عدم تصدی الباحثین لدراسة ظاهرة الوقف فی الحقبة الزندیة من تاریخ إیران الحدیث. وعلى هذا الأساس فإن کل وثیقة فی هذا المجال تحظى بأهمیة بالغة وقیمة عالیة. سندرس فی هذا البحث نموذجا واحدا من السجاد الإیرانی فی عصر کریم خان زند والذی یحتفظ بها فی المتحف الوطنی الإیرانی کتراث مجسد للثقافة الإیرانیة فی ذلک الزمن. وإشکالیة البحث تتمثل فی دراسة استکشافیة صریحة وضمنیة للسجاد الموقوف من تلک الحقبة التاریخیة وذلک من أجل رسم صورة من حالة الوقف فی العصر الزندی. أما طریقتنا فی أخذ العینات فهی طریقة أخذ العینة الغیر احتمالیة. إنّ ما توصلت إلیه هذه الدراسة هی نتیجة للدراسات المکتبیة والملاحظات المتحفیة. والبحث الحالی هو من النوع الکیفی کما اعتمدنا على المنهج الوصفی والتاریخی فی تحلیل الوثائق المدروسة. فهذا البحث یقودنا إلى کیفیة استخدام الوقف فی تلک الحقبة الزمنیة وأقسام الوقف وشروطه وفق الوثیقة والنموذج المدروس. إن دراسة السجادة تظهر رواج عادة الوقف والموقوفات والقائمین على الوقف فی عصرکریم خان زند. کما أن هذا النوع من السجاد جسّد المعتقدات المذهبیة لصاحب الوقف، تقی خان درانی.

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة [English]

Carpet inscription; Evidence of the prosperity of the tradition of endowment in the era of Karim Khan Zand (1193-1163 AH)

المؤلف [English]

  • Samaneh Kakavand
Assistant Professor, Faculty of Applied Arts, University of Art
المستخلص [English]

The study of human religion and beliefs reveals truths from their worldview. The study of the spiritual category of "endowment" in the era of Zand (1203-1163 AH) is such facts. Prisoners did not have a unified kingdom and ruled for a short time; But like any historical period, they left a material and spiritual heritage. Scholars and historians of the endowment tradition have paid less attention to the Zand period and noted its lack of prosperity. While there is evidence and documents indicating the prevalence of endowment, endowments and the existence of the Ministry ofendowment in the era of Karim Khan Zand (1193-1163 AH). Lack of various documents is the main obstacle for researchers of this historical period. Therefore, any related document is valuable. An example of a study is the one-piece carpet inscription left over from the Zand era in the National Museum of Iran. The research problem is explicit and implicit exploration of the one-board endowment carpet inscription from the mentioned period, with the approach of enlightenment, part of the situation of endowments of Zand era. The study of the endowment statue in the carpet inscription is the most important goal of this research. The sampling method was improbable. The achievements of this article were the result of library studies and museum observations. The research is qualitative and the research method is descriptive and historical while analyzing documents. The present study was based on the documentary study of the endowment carpet inscription and led to the understanding of the endowment mechanism, components and conditions of the endowment in the mentioned work. The study of the carpet inscription showed the prevalence of the tradition of endowment, endowments and the presence of endowment in the era of Karim Khan Zand. In addition, the carpet inscription narrates the religious beliefs of  benefactor, Taqi Khan Durrani. The carpet inscription in this research is a historical document

الكلمات الرئيسية [English]

  • endowment
  • Taqi Khan Durrani
  • Zand
  • dedicated carpet
  • Karim Khan Zand

کتیبه قالی؛ گواهی بر رونق سنت وقف در عصر کریم‌خان زند(1193-1163ق)

سمانه کاکاوند[1]

چکیده

مطالعه مذهب و اعتقادات انسان‌ها حقایقی از جهان‌بینی آن‌ها بازگو می‌کند. مقوله معنوی «وقف» در عصر زندیه (1209-1163 ق) یکی از مصادیق معتقدات دینی است. زندیان پادشاهی یکپارچه نداشتند و کوتاه‌مدت حکومت کردند؛ اما مانند هر دوره تاریخی میراثی مادی و معنوی از خود بر جای گذاشتند. پژوهشگران و مورخان سنت وقف، به دوره زندیه کمتر توجه کرده و از عدم رونق آن یاد نموده‌اند، درحالی‌که شواهد و اسنادی دال بر رواج وقف، موقوفات و وجود وزارت وقف در عصر کریم‌خان زند(1193-1163ق) موجود است. کمبود اسناد گوناگون اصلی‌ترین مانع پژوهشگران این دوره تاریخی است، لذا هر سند مرتبطی مغتنم است. نمونه مطالعاتی این تحقیق، کتیبه یک‌تخته قالی برجای‌مانده از عصر زندیه در موزه ملی ایران است. مسئله پژوهش، کاوش صریح و ضمنی کتیبه یک‌تخته قالی وقفی از دوران نامبرده، با رویکرد تنویر بخشی از اوضاع اوقاف عصر زندیه است. شیوه نمونه‌گیری غیر احتمالی بوده و دستاوردهای این مقاله حاصل مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهدات موزه‌ای است. پژوهش از نوع کیفی بوده و روش تحقیق توصیفی و تاریخی ضمن تحلیل اسناد است. پژوهش حاضر مبتنی بر مطالعه اسنادی کتیبه قالی وقفی بوده و منجر به درک سازوکار وقف، اجزای و شروط وقف در اثر نامبرده شد. مطالعه کتیبه قالی نشان از رواج سنت وقف، موقوفات و حضور واقفان در عصر کریم‌خان زند دارد.

کلیدواژه‌ها: وقف، تقی‌خان درانی، زندیه، قالی وقفی، کریم‌خان زند.



[1]  استادیار دانشکده هنرهای کاربردی دانشگاه هنر (نویسنده مسئول)