جمالیّـات الصُّورة الدلالیّـة فی نهج البلاغة دراسة أسلوبیّة فی الخطبة الرابعة

نوع المستند: علمی ـ پژوهشی

المؤلف

أستاذ مساعد فی اللغة العربیة وآدابها بجامعة إیلام.

10.30465/afg.2020.4994

المستخلص

إنّ نهج البلاغة -فضلًا عن القیم التربویة والمنهجیات السیاسیة التی یشتمل علیها فی غضونه- یحتوی علی أسس لغویّة وبیانیّة هادفة، وهی لاتتأتّـی إلا لتجلیة المعنی وإخراجه فی ثوبٍ قشیب، وفیه من دلالات الصرف والنحو والبلاغة والموسیقی ما جعله کنزًا تعبیریًّا رصینًا. فإنّ الإمام قام بتوظیف آلیّات منوّعة ینوی بها تصویرَ ما لدیه من أصول المعرفة تصویرًا دلالیَّا ممتعًا. فإنّه یَعْمِد إلی آلیّة الصرف حیثما اقتضَتْها البنیةُ النصیّة، ویرنو إلی توظیف آلیّـة لغویّة متی­ما یستدعیها المقام، ویرکن إلی التدلیل الموسیقی حیثما استدعاه الموقف التعبیریّ. وهذا یُعتبَر هذا من مبادئ الفکر الدلالی الذی من شأنه أن یتکوّن بین الباثّ والمتلقّی. فإنّ هذه الدراسة تتمّ عبر منهج وصفیّ-تحلیلیّوتحکی نتائجها أنّ قسمًا من المعانی لایتمّ تبیینها إلا بواسطة المیزات الأسلوبیة التی اعتمدها الإمام فی خطبته. ولمّا کانت الخطبة موجّهة إلی طائفة العتاة المغترّین فأُطلقتْ فیها الاستعارات المصرّحة لیصوّر الإمام مخاطبیه المعتوهین فی مقالٍ شفّاف عبر هذا التصریح الاستعاری الوثیقلإ ویسوق القارئ نحو المغزی المباشرة بأخصر طریق دلالیّ ممکن. ویبدو أخیرًا أنّ الإمام یولی اهتمامًا کبیرًا بالجانبین الموسیقی والبلاغی لتجسید معانی خطبته، وبالتالی فإنّ المتتبّع فی هذه الخطبة یجد فیها کمیّات هائلة من المعانی التی ارتسمتْ بواسطة التوظیفات الفنیّة التی اتخذها الإمام مُعوّلًالخلق الواجهة التصویریّة التی قد تعجز عن تصویرها الأنماطُ الوظیفیّة المألوفة للکلام.

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة [English]

Aesthetics of semantic images in Nahj al-Balaghah (stylistic research on the fourth sermon)

المؤلف [English]

  • Malek Abdi
Assistant Professor of Arabic Language and Literature, Ilam University.
المستخلص [English]

Abstract
Nahj al-Balaghah Amir al-Mu'minin, in addition to the educational aspects and moral principles and political strategies used in its text, has a targeted linguistic and expressive approach that helps a lot to explain the meaning properly. The morphological, lexical, rhetorical, and phonetic implications used in it make the meanings manifest in their best form. Researchers in the literary aspects of Nahj al-Balaghah know that Imam Ali's use of linguistic tools is purposeful, and when meaning requires a mere instrument, it is grasped by mere implications, where the expression of meaning requires the use of tools. It has rhetoric, rhetorical connotations are used, and where meaning illustration requires the use of the rhetorical aspects of speech, these musical instruments are well used to show meaning. This research is based on a descriptive-analytical method on the aesthetics of the principles of expression used in the fourth sermon of Nahj al-Balaghah and the results show that the sermon in question because the audience is infidel and deceived and denies and Imam Ali does not want to Expressing the obvious form of their name side by side with the sermon, all the metaphors used in the sermon are clear and definite metaphors so that the emphasis is on the similarity and the ugly face of the dumb audience disappears from the Imam's eyes. In the end, Imam Ali seems to have paid special attention to phonetic and metaphorical axes in this sermon, and has presented a major part of the effective meanings of the sermon to the audience through these two stylistically oriented axes. So that if they did not use these tools and expressed their meanings based on ordinary word combinations, it would never have had the current effect on the audience.

الكلمات الرئيسية [English]

  • Nahj al-Balaghah
  • Fourth Sermon
  • Stylistics
  • Semantic Images

زیبایی­شناسی تصاویر معنی­ساز در نهج البلاغه

پژوهشی سبک­شناسانه در خطبه ­ی چهارم

مالک عبدی*

چکیده

نهج البلاغه علاوه بر ارزش­های تربیتی وراهبردهای سیاسی که در بطن خود دارد، مشتمل بر اصول زبانی وبیانی هدفمندی است که برای بیان بهتر معنی، وجلوه­گر نمودن لایه­های پنهان آن در رختی زیباتر به کار رفته است. دلالت­های صرفی، نحوی، واژگانی، بلاغی وموسیقایی که در این کتاب است آن را به مثابه گنجینه­ای استوار در حوزه­ی مفهوم­سازی ورسانایی معنایی قرار داده است. امام در این کتاب عموما وبه ویژه در خطبه­ی چهارم آن به گونه­ای هدفمند از ابزارهای زبانی بهره جسته تا آنچه را که از معانی در نظر داشته به نحوی شایسته پویانمائی کند. آنجا که اقتضای کلام استفاده از ابزار صرفی است از این ابزار سود می­جوید وآنجا که بافت کلام مستلزم استفاده از خصوصیت­های آوایی زبان است این­گونه عمل می­کند، ودر جایی که القای معنی، تصویرسازی واژگانی یا بلاغی را می­طلبد امام به درستی به آن مبادرت می­ورزد تا چرخه رساناییِ معنایی به درستی میان فرستنده پیام وگیرنده ایجاد شود. پژوهش پیش رو بر اساس روش توصیفی_ تحلیلی انجام پذیرفته ونتایج حاکی از آن است که در این خطبه کوتاه قسمت عمده­ای از معانی جز به مدد استفاده از این ابزارهای زبانی قابلیت ظهور وبروز تامّ را نداشته واز آنجا که مخاطبان امام در این خطبه جماعت دین­گریز وغفلت­زده­ای هستند، چرخه­ی استعاری به کار گرفته­شده در آن صرفا تصریحی است، واین بدان سبب است که امام با صراحتی بیشتر ورویّه­ای گویاتر تصویر مغشوش ومعاند مخاطبانش را برای خواننده به تصویر بکشد. در نهایت نیز این­گونه به نظر می­رسد که امام در این خطبه برای پردازش بهتر مفاهیم خویش اهتمام ویژه­تری به سطوح آوایی وبلاغی (استعاری) کلام داشته، ومهمترین آموزه­های خود را در این زمینه به واسطه­ی دلالت­های صوتی وبلاغی به سمع ونظر مخاطبان رسانده است.

کلیدواژه­ها: نهج البلاغه، خطبه ­ی چهارم، سبک­شناسی، تصاویر معنایی.




  m.abdi@ilam.ac.ir    استادیار زبان وادبیات عرب، دانشگاه ایلام *