من القاهرة إلى طهران:استقبال الأدب المقارن العربی فی إیران

نوع المستند: علمی ـ پژوهشی

المؤلف

أستاذ مساعد، قسم اللغات الحدیثة وآدابها، جامعة سنترال فلوریدا – أورلاندو

المستخلص

القسم الأول من هذه المقالة یتطرق إلى تاریخ نشأة الأدب المقارن وتطوره فی العالم العربی مسلطاً الضوء على قراءة جدیدة للأحدث التطورات فی العالم العربیکالربیع العربی أو الربیع الإسلامی فی ضوء التجربتین العربیة والإسلامیة فی الدرس المقارن للأدب. أما القسم الثانی فیتتبع کیفیة خروج الأدب المقارن العربی من هامش الأدب المقارن الغربی واحتلاله مرکز الأدب المقارن فی العالم الإسلامی، کما یبین کیفیة ومدى تأثیر الأدب المقارن العربی فی نشأة الأدب المقارن وتطوره فی الأدب الفارسی. المقالة تنتهی بنظرة نقدیةحول الکتب النظریة والتطبیقیة العربیة المترجمة إلى الفارسیة وکذلک أهم النتائج التی وصل إلیها المؤلف من خلال قرائته لهذه المصادر. منها: تمیز الأدب المقارن العربی بکثرة المؤلفات والمترجمات فی مجال الدرس المقارن للأدب، وبسعیه الحثیث لتأسیس مدرسة عربیة أو إسلامیة فی مجالات البحث فیه، وکذلک بلعب دور الوسیط الذی أداه بین محافل الأدب المقارن الغربی والأدب المقارن الفارسی، وأخیرا الدور المؤثر الذی أداه فی نشأة الأدب المقارن وتطوره فی إیران من خلال الکتب المترجمة من العربیة إلى الفارسیة.

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة [English]

From Cairo to Tehran: The Reception of Arabic Comparative Literature in Iran

المؤلف [English]

  • Haidar Khezri
Assistant Professor of Arabic, Department of Modern Languages and Literatures, University of Central Florida,

از قاهره تا تهران؛ پذیرش ادبیات تطبیقی عربی در ایران

حیدر خضری[1]

چکیده

بخش اول این مقاله به بررسی پیدایش و پیشرفت ادبیات تطبیقی در جهان عرب و ارتباط آن با جدیدترین تحولات منطقه می­پردازد. این مقاله همچنین سعی دارد که از لابلای مکتب عربی ادبیات تطبیقی و مکتب اسلامی ادبیات تطبیقی، خوانش جدیدی از بهار عربی و بیداری اسلامی ارائه دهد.  قسمت دوم مقاله با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی به بازخوانی و بررسی روند خروج ادبیات تطبیقی عربی از حاشیه­ی ادبیات تطبیقی غربی و قرار گرفتن آن در مرکز ادبیات تطبیقی در جهان اسلام می­پردازد.  این قسمت همچنین چگونگی و میزان تاثیر ادبیات تطبیقی عربی در پیدایش و پیشرفت ادبیات تطبیقی در ایران را مورد بررسی قرار می­دهد. بخش پایانی مقاله نیز شامل بررسی انتقادی کتاب­هایی است که در حوزه ادبیات تطبیقی از زبان عربی به فارسی ترجمه شده است. مهم ترین یافته های این بخش عبارتند از: کثرت کتاب­های تالیفی و ترجمه­ای در زمینه­ی ادبیات تطبیقی عربی؛ تلاش بدون وقفه­ی ادبیات تطبیقی عربی برای نظریه پردازی در زمینه ادبیات تطبیقی از طریق معرفی مکتب عربی و مکتب اسلامی؛ ایجاد پل ارتباطی بین ادبیات تطبیقی غربی و ادبیات تطبیقی در جهان اسلام و ایران و نهایتا تاثیرگذاری عمیق بر ادبیات تطبیقی ایران از لابه لای کتاب­های ترجمه شده عربی به فارسی. مقاله پیش رو همجنین اولین نشانه های تاثیر گذاری ادبیات تطبیقی فارسی را بر عربی برجسته می­سازد.

کلیدواژه­ها:  ادبیات تطبیقی، نظریه پذیرش، ترجمه از عربی به فارسی، نقد ادبی.



2-استادیار ادبیات عربی، گروه زبان­ها و ادبیات­های مدرن، دانشگاه سنترال فلوریدا، haidarkhezri@yahoo.com

 

الکتب
المصادر العربیة
أبو الوی، ممدوح (1999).تولستوی ودوستیفسکی فی الأدب العربیّ؛ دراسة، [دمشق:]منشورات اتحاد الکتاب العرب.
اصطیف، عبد النبی (2008).العرب والأدب المقارن،الطبعة الأولى، دمشق: الهیئة العامة السوریة للکتاب.
آل قیس، قیس (1361ش.).الإیرانیون والأدب العربی، تهران: مؤسسة البحوث والتحقیقات الثقافیة.
ألتونجی، محمد (1982).دراسـات فی الأدب المقـارن، دمشق: منشورات اتحاد الکتاب العـرب.
الآمدی، أبو القاسم الحسن بن بشر (1961).الموازنة بین شعر أبی تمّام والبحتری، تحقیق: السید أحمد صقر، القاهرة: دار المعارف بمصر.
بکار، یوسف (2004).جماعة الدیوان وعمر الخیّام،الطبعة الأولى، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.
پروینی، خلیل (1391 ش.).الأدب المقارن (دراسات نظریة والتطبیقیة)، جاب 1، تهران: سمت.
تیجم، بول فان (د.ت).الأدب المقـارن، دون مترجم، القاهرة: دار الفکر العربی.
الجرجانی، علی بن عبد العزیز (1996). الوساطة بین المتنبّی وخصومه، تحقیق وشرح: محمد أبو الفضل إبراهیم؛ علی محمد البجاوی، د.ط، القاهرة: مطبعة عیسى البابی الحلبی.
جمال الدین، محمد السعید (1989).الأدب المقارن دراسات تطبیقیة فی الأدبین العربی والفارسی،الطبعة الثانیة، القاهرة: دار الاتحاد للطباعة.
جمال الدین، محمد السعید (2000). نقوش فارسیة على لوحة عربیة؛ مقالات فی الفکر الإسلامی والأدب المقارن، الطبعة الأولى، القاهرة: الدار الثقافیة للنشر.
جمعة، بدیع محمد (1978).دراسات فی الأدب المقارن، بیروت: دار النهضة العربیة.
حسان، عبد الحکیم (1998). الأدب المقـارن والتراث الإسلامی؛ دراسة مقارنـة فی موضوع أخلاق الطبقة الحاکمة فی الأدبین العربی والفارسی، د.ط، القاهرة: مکتبة الآداب.
حسین، طه (2012).فی الأدب الجاهلی، القاهرة: مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة.
الخالدی، روحی (1984).تاریخ علم الأدب عند الإفرنج والعرب وفیکتور هوکو، تقدیم حسام الخطیب، ط.4، دمشق: الاتحاد العام للکتاب والصحفیین الفلسطینیین.
خضری، حیدر (1392).الأدب المقارن فی إیران والعالم العربی 1903 - 2012، الطبعة الأولى،تهران: سمت.
خضری، حیدر (2017).الأدب المقارن فی إیران والعالم العربی 1903 - 2012، الطبعة الثانیة، القاهرة: المجمع الثقافی العربی.
الخطیب، حسام (1985).روحی الخالدی رائد الأدب العربی المقارن، عمان: دار الکرمل.
الخطیب، حسام (1999).آفاق الأدب المقارن عربیاً وعالمیاً، ط.2، دمشق: دار الفکر.
زینی وند، تورج (1392).الأدب المقارن (تعریفه وتطوره وأصوله ومناهجه)، تهران: یاردانش.
سلامة، إبراهیم (1951-1952).تیارات أدبیة بین الشرق والغرب: خطة ودراسة فی الأدب المقارن،ط.1، القاهرة:مکتبة الأنجلو المصریة.
شلش، علی (1995).الأدب المقارن بین التجربتین الأمریکیة والعربیة، الطبعة الأولى، الریاض: دار الفیصل الثقافیة.
شیخى، علیرضا (1387ش).الأدب المقارن (ادبیات تطبیقى)، جاب اول، تهران: دانشگاه پیام نور.
صابرى، على (1386).الأدب المقارن؛ دراسات تطبیقیة، جاب اول، تهران: شرح.
الصاوی، صلاح (1990).قطاع فی تیّار التفاعل بین الأدبین الفارسی والعربی؛ بین الفردوسی والهمذانی، ط.1، طهران: دار الهدى.
العاکوب، عیسى (2006).تأثیر الحکم الفارسیة فی الأدب العربی فی العصر العباسی الأول: دراسة تطبیقیة فی الأدب المقارن، الطبعة الثانیة، طهران: دار الهدى.
عسکرى، صادق (1387).الحکمة بین المتنبی وسعدی؛ دراسة مقارنة،جاب اول، سمنان: انتشارات دانشگاه سمنان.
علوش، سعید (1987ب).مدارس الأدب المقارن؛ دراسة منهجیة، ط.1، الدار البیضاء، المرکز الثقافی العربی.
علوش، سعید (1987الف).مکونات الأدب المقـارن فی العالم العربی، ط.1، بیروت: سوشبریس؛ الدار البیضاء: الشرکة العالمیة للکتاب.
الفردوسی، أبوالقاسم (1932).الشاهنامه، ترجمة عبدالوهاب عزام، ط.1، القاهرة: دارالکتب المصریة.
قیدار، ماتیو (2012).الربیع الإسلامی.. دیمقراطیة وشریعة، ط.1، إلیبس.
کفافی، محمد عبد السلام (1972).فی الأدب المقارن؛ دراسات فی نظریة الأدب والشعر القصصی، د.ط، بیروت: دار النهضة العربیة.
محمد، أمل إبراهیم (2000).الأثر العربی فی أدب سعدی الشیرازی،الطبعة الثانیة، القاهرة: الدار الثقافیة للنشر.
المصری، حسین مجیب (1980). فی الأدب الشعبی الإسلامی المقـارن، القاهرة: مکتبة الأنجلو مصریة.
المصری، حسین مجیب (1994). الأندلس بین شوقی وإقبال؛ دراسة فی الأدب الإسلامی المقارن. الطبعة الأولى. المنصورة: دار الوفاء.
مکی، الطاهر أحمد (1988).فی الأدب المقارن دراسات نظریة وتطبیقیة، الطبعة الأولى، القاهرة: دار المعارف.
مکی، الطاهر أحمد (1989). نحو أدب إسلامی مقارن. الطبعة الأولى. القاهرة: دار المعارف.
مکی، الطاهر أحمد (1994). مقدمـة فی الأدب الإسلامی المقـارن، الطبعة الأولى، القاهرة: عین للدراسات والبحوث الإنسانیـة والاجتماعیـة.
هریدی، محمد عبد اللطیف (2008).الأدب المقارن؛ نظریة وتطبیق على آداب الشعوب الإسلامیة: الأدب الترکی نموذجاً،ط.1، القاهرة: دار العین.
هلال، محمد غنیمى (1953).الأدب المقارن، ط.1، القاهرة.
هلال، محمد غنیمى (2001).الأدب المقارن، الطبعة الثالثة، القاهرة: نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع.
هلال، محمد غنیمی (د.ت).فی النقد التطبیقی والمقارن، د.ط، القاهرة: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع.
هلال، محمد غنیمی (د.ت). قضایا معاصرة فی الأدب والنقد، د.ط، القاهرة: دار نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع.
هومیروس (2011).الإلیاذة، ترجمة سلیمان البستانی، القاهرة: کلمات عربیة للترجمة والنشر.
المصادر الفارسیة
 
أبو الوی، ممدوح(1385 ش.).پژوهش تطبیقى تأثیر داستایوسکى در ادبیات عربى، مترجمان: على نظرى، على عزیزى نیا، جاب اول، لرستان: دانشکاه لرستان.
انوار، سید امیر محمود (1380 ش.).سیر شعر وادب از دوره قبل از اسلام عرب تا پایان دوره عباسى ومقایسه افکار سعدى ومتنبى وداورى میان دو شاعر نامى پارسى وتازى،جاب اول، تهران: انوار دانش.
براندوجى، نعیمه (شهریور 1387ش.). بررسى آثار، افکار وجایگاه محمد غنیمى هلال در ادبیات تطبیقى عربى، استاد راهنما: خلیل پروینى؛ استاد مشاور: حامد صدقى، پایان نامه کارشناسى ارشد زبان وادبیات عرب، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانى.
بکار، یوسف (1383ش.).رباعیات خیام در ضیافت شعر عربى، ترجمه ى على طاهرى؛ هادى خدیور، جاب اول، تهران: روز اندیش.
بهنام، جمشید (1332ش.). ادبیات تطبیقى. تهران: چاپخانه مسعود سعد.
جمال الدین، محمد السعید (1389 ش).نگاره هاى فارسى بر سنگ نوشته ادب عربى: ادبیات تطبیقى؛ تاثیر ادبیات فارسى بر ادبیات عربى، دکتر قاسم مختارى؛ محمود شهبازى، جاب اول، اراک: دانشگاه اراک.
جمال الدین، محمد السعید (1389).ادبیات تطبیقى: بزوهش تطبیقى در ادبیات عربى وفارسى، ترجمه سعید حسام پور؛ حسین کیانى، جاب اول، شیراز: دانشگاه شیراز.
حریرى، فارس ابراهیم (1346).مقامه نویسی در ادبیات فارسی وتأثیر مقامات عربی در آن،تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
حمود، ماجده (1390ش.).رویکردهاى کاربردى در ادبیات تطبیقى، ترجمه ى مجتبى شاهسونى، جاب اول، تهران: روزگار.
زینی وند، تورج (1395).به سوی نظریه ادبیات تطبیقی اسلامی، تهران: یار دانش.
العاکوب، عیسى (1374 ش).تاثیر پند پارسى بر ادب عرب؛ پژوهشى در ادبیات تطبیقى، ترجمه ى عبدالله شریفى خجسته،جاب اول، تهران: انتشارات علمى وفرهنگى.
الغمرى، مکارم (1378).تأثیر فرهنگ اسلامی بر ادبیات روسیه، ترجمه ى موسی بیدج،جاب اول، تهران: سوره مهر.
کفافى، محمد عبد السلام (1382 ش).ادبیات تطبیقى؛ پژوهشى در باب نظریه ادبیات وشعر روایى، ترجمه سیّد‌حسین سیدى، جاب اول، مشهد: به نشر(آستان قدس رضوى).
الکک، ویکتور (1971).تأثیر فرهنگ عرب در أشعار منوجهری دامغانی، الطبعة الأولى، بیروت: دار المشرق.
محفوظ، حسین على (1336).متنبى وسعدى وماخذ مضامین سعدى در ادبیات عربى، جاب اول، تهران: روزنه.
ندا، طه (1380ش.).ادبیات تطبیقى، ترجمه وتوضیح کتاب الأدب المقارن، عباسعلى وسفوند، به راهنمایى محمود ابراهیمى، پایان نامه کارشناسى ارشد زبان وادبیات عرب، دانشگاه کردستان، دانشکده ادبیات وعلوم انسانى.
ندا، طه (1380ش.).ادبیات تطبیقى، ترجمه ى زهرا خسروى،جاب اول، تهران: نشر وپژوهش فرزان روز.
ندا، طه (1383ش.).ادبیات تطبیقى، ترجمه ى هادى نظرى منظم، جاب اول، تهران: نشر نى.
ندا، طه (1384ش.).ادبیات تطبیقى، ترجمه ى حجت رسولى‌، جاب اول، تهران: آوام.
هلال، محمد غنیمى (1373ش.).ادبیات تطبیقى، ترجمه سید مرتضى آیت الله زاده شیرازى، جاب اول، تهران: امیر کبیر.
المصادر الأردیة والکردیة والترکیة
Kırıkkale Üniversitesi (2013). IV. Uluslararası. Karşılaştırmalı Edebiyat Kongresi. Kültürler ve Değerler Buluşması, Kırıkkale.
قزلباش، على کمیل (2006). ارزش مطالعه تطبیقى در ادبیات، اسلام آباد: سروش.
که ردى، عه زیز (1978).ئه ده بى به راوردکارى، بغداد: مطبوعات المجمع العلمی الکردی.
که فافی، محه مه د عه بدولسه لام (2011).ئه ده بى به راوردکارى، و: هه زار ره حیمى،هه ولیر: موکریانى.
المصادر الانکلیزیة
Israeli, Raphael (2013). From Arab Spring to Islamic Winter, New Brunswick and London: Transaction Publishers.
Said, Edward (1993). Culture and Imperialism, New York: Verso.
الرسائل الجامعیة
براندوجى، نعیمه (شهریور 1387ش.). بررسى آثار، افکار وجایگاه محمد غنیمى هلال در ادبیات تطبیقى عربى، استاد راهنما: خلیل پروینى؛ استاد مشاور: حامد صدقى، پایان نامه کارشناسى ارشد زبان وادبیات عرب، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانى.
خضری، حیدر (2011).الدراسات المقارنة بین الأدبین العربی والفارسی: دراسة نقدیة، رسالة مقدمة لنیل درجة الدکتوراه فی الأدب المقارن، الجمهوریة العربیة السوریة: جامعة دمشق. کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة. قسم اللغة العربیة وآدابها.
موسوى، رضا (1383).بررسى وتحلیل آراء نویسندگان عرب پیرامون ادبیات تطبیقى عربى وفارسى (معراج نامه ها وداستان هاى رمزى وبرندکان)، استاد راهنما: فیروز حریرجى، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات وعلوم انسانى، گروه زبان وادبیات عربى.
ندا، طه (1380ش.).الأدب المقارن، شرح وترجمه: هادى نظرى منظم، استاد راهنما: دکتر آذرتاش آذرنوش؛ استاد مشاور: دکتر خلیل بروینى، پایان نامه کارشناسى ارشد زبان وادبیات عرب، دانشکاه تربیت مدرس، دانشکده ادبیات وعلوم انسانى.
 
المجلات
العربیة
خضری، حیدر (2015).«الأدب المقارن العربی وعلاقته بالمجال الأدبی فی غرب آسیا»، مجلة ألفمجلة البلاغة المقارنة، نماذج معرفیة جدیدة لدراسة آداب الشرق الأوسط، 35، الجامعة الأمریکیة بالقاهرة، صص 40-67.
الخطیب، حسام (1984).«روحی الخالدی (رائد الأدب العربی المقارن)»، المعرفة، ع 269، صص 1-45.
الخطیب، حسام (1990).«الأدب المقارن...عالمیاً وعربیاً»، مجلة الفیصل، الریاض، س14، ع159. صص 151-212.
الزیات، أحمد حسن (1952).«الکتلة الإسلامیة، الرسالة، القاهرة»، س20، ع980، ص 405.
سید قطب (1952).«الطریق إلى الکتلة الثالثة»، الرسالة، القاهرة، س20، ع976، ص293.
الشهابی، سعید (2014).«من الربیع العربی إلى الخریف الإسلامی»، القدس العربی، 26 أغسطوس.
عطیفة، أبو الفتوح (1952).«الکتلة الإسلامیة والعالم الإسلامی»، الرسالة، س20، ع966، ص 38.
میرقادرى، سید فضل الله؛ کیانی، حسین (1390). نظریة التلقی فی ضوء الأدب المقارن، الجمعیة العلمیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها، 7، 18، صص 1-20.
هنداوی، خلیل (1936).«اشتغال العرب بالأدب المقارن أو ما یدعوه الفرنجة "Littérature Comparée"»، الرسالة، القاهرة، س4، ع153، صص 938-940.
الفارسیة
 
بزرگ جمی، ویدا (1389ش.).«کتاب شناسی پایان نامه های ادبیات تطبیقی در ایران»، فصلنامه ادبیات تطبیقی، 1/1، صص 146-176.
بکار، یوسف (1381ش.).دست اندازهاى ترجمه میان عربى وفارسى، ترجمه بسام على ربابعه، نامه بارسى، س7، ش 2، صص 111-124.
بکار، یوسف (1385ش.)«خیمه خیام در اردن؛ گفت وگو با دکتر یوسف بکار»، مصاحبه کننده: آزیتا همدانى، سخن عشق، ش31. صص 5-18.
پروینی، خلیل؛ گنجوریان، فرشته (1388ش.).«بررسی سفرنامه ابن بطوطه از منظر ادبیات تطبیقی»، ادبیات تطبیقی، شهید باهنر کرمان، ش1، صص 19-37.
جمال الدین، محمد السعید (1382 ش).«شاهنامه وادبیات عربى»، ترجمه وداد الزیموسى، نامه پارسى، سال هشتم، شماره سوم، صص 131-156.
خضری، حیدر (1391).«پژوهشهاى تطبیقى بین فارسى وعربی؛ گذشته، حال وچشم انداز آینده»، فصلنامه نقد وادبیات تطبیقى، دانشگاه رازى، 1/ 2، صص 1-39.
خضری، حیدر (1391). «کتابشناسى کتابهای نظرى ادبیات تطبیقى در کشورهاى عربى وایران از آغاز تا ابتداى سال 1391 ش/2012م»، ادبیات تطبیقی، 3/ 2 ، فرهنگستان زبان فارسى، صص 147-178.
الخطیب، حسام (1381).«ترجمه وادبیات تطبیقى»، مترجم: محمد حسن تقیه، زبان وادب، شماره 15، صص 83-89.
العاکوب، عیسى (1382).«مرواریدهاى فارسى در دریاى عرب؛ گفت وگو با دکتر عیسى العاکوب»، مصاحبه کننده: زهرا خسروى، کتاب ماه ادبیات وفلسفه، ش 71، صص 20-27.
 
الإنکلیزیة
Ghazoul, Ferial J. (2006). “Comparative Literature in the Arab World”, Comparative Critical Studies 3:1/2, pp113–124.
Harrison, Ross (2013). “Arab Spring or Islamic Spring?” National Interest, August 26.