الاغتراب المکانی لدى المثقّف ‏فی روایات سعد محمد رحیم بعد 2003م

المؤلفون

1 طالب الدکتوراه فرع اللغة العربیة وآدابها، جامعة خلیج فارس (بوشهر)‏

2 أستاذ مساعد بقسم اللغة العربیة وآدابها، جامعة خلیج فارس (بوشهر)

3 أستاذ مساعد بقسم اللغة العربیة وآدابها، جامعة خلیج فارس (بوشهر)‏

4 أستاذ مشارک بقسم اللغة العربیة وآدابها، جامعة خلیج فارس (بوشهر)‏

المستخلص

یرنو البحث فی طرحه إشکالیة العلاقة القائمة بین المثقّف والاغتراب إلى نیل إجابات شافیة عن کیفیة بلورة الشخصیّة المثقّفة فی روایات العراقی، سعد محمد رحیم، والتعرّف على نوعیّة الأمکنة التی کابدت الشخصیّات الرئیسة فیها الاغتراب جرّاء الأزمات الناجمة عن الانقلابات، والحروب، والحصار والاحتلال. وتهدف الدراسة وبالإفادة من المنهج الوصفی - التحلیلی إلى إماطة اللثام عن بعض مکنونات الأعمال الروائیّة لرحیم فی توظیفها ظاهرة الاغتراب، والترکیز على النوع المکانی منه فی ثلاث روایات له، وهی ترنیمة امرأة.. شفق البحر (2012م)، ومقتل بائع الکتب (2016م)، وفسحة للجنون (2018م). تعمّد الروائی اختیار شخصیّاته مثقّفة کونها الشاهد الواعی على ماضی العراق وحاضره؛ وعلیه صاغها إشکالیّة، ومستلبة، ومسکونة بأوهامها، وممثّلة لجیل بأکمله. المثقّف واجه فی کلتا الحقبتین سلسلة من الهزائم على الصعید الاجتماعی والثقافی والسیاسی، أرغمته إمّا على التنقّل بین الأمکنة المعادیة، وإمّا التنحّی مرمیّاً على الهامش؛ فما جنى سوی الفشل فی البحث عن الأنا وفقدان البوصلة.

الكلمات الرئيسية


عنوان المقالة [English]

The Spatial Loneliness of Intellectual in Sa‘ad Muhammad Rahim's novels after 2003

المؤلفون [English]

  • Karim Amiri 1
  • Muhammad Javad Pour Áābid 2
  • Naser Zare 3
  • Sayed Haidar Far'aShirazi 4
1 Ph.D Student of Arabic Language and Literature, Persian Gulf ‎University, Bushehr,Iran
2 Assistant Professor in Arabic Language and Literature, Persian Gulf University, ‎Bushehr,Iran.‎
3 Assistant Professor in Arabic Language and Literature, Persian Gulf University, ‎Bushehr,Iran
4 Associate Professor in Arabic Language and Literature, Persian Gulf University Bushehr,Iran.‎
المستخلص [English]

 
Abstract
This research discusses the relationship between the intellectual and the loneliness in order to get valid answers to the question how to form the places and characters in the novels of Sa‘ad Muhammad Rahim, and to show the quality and quantity of pains and difficulties the intellectual characters suffered after coups, wars, siege and occupation.
This research aims to use the analytical- descriptive approach to study the use of the phenomenon of loneliness in the works of Rahim and  to focus on the spatial type. The phenomenon can only be studied in three novels, namely: Tarnimat ’imra'a, Shafaq al-bahr, Maqtalbā’i‘ al-kutub,  Fusha li-al junun.
      The novelist chosed his characters from tired intellectuals who faced a series of failures; these failures forced them to move between the dissimilar places or to elect the margin and sit in isolation.






الكلمات الرئيسية [English]

  • Sa‘ad Muhammad Rahim
  • Novel
  • Intellectual
  • Spatial Loneliness‎.‎

غربت زدگیِ مکانی روشنفکر در رمان‌های سعد محمد رحیم پس از 2003م

کریم امیری[1]

*محمدجواد پورعابد[2]

ناصر زارع[3]

 سید حیدر فرع شیرازی[4]


چکیده

پژوهش حاضر به نحوه ارتباط میان روشنفکران و مسئله غربت‌زدگی در رمان‌های سعد محمد رحیم ‏(1957- 2018م)، ‌نویسنده عراقی می‌پردازد، تا از این رهگذر ‏بتواند هم به پاسخ‌های قانع‌کننده‌ای در پیوند با چگونگی شکل‌گیری شخصیت‌های اصلی و نوع مکان‌هایشان دست یاید و هم چندوچون دردها ورنج‌هایی را که به دنبال کودتاها و جنگ‌ها و محاصره و اشغال، دامن‌گیرِ شخصیت‌های روشنفکر شده، نشان دهد. ‏‎این جستار با روش توصیفی- تحلیلی می‌کوشد غربت‌زدگی مکانی روشنفکر رنجدیدة عراقی ‏را از رهگذر شخصیت‌های اصلیِ سه رمان سعد محمد رحیم یعنی ترنیمة امرأة، شفق البحر، مقتل باﺋﻊ الکتب، وفسحة للجنون تحلیل و بررسی کند. نتایج این تحقیق نشان می دهد نویسنده، شخصیت‌های داستانی خود را از میان روشنفکرانی غربت‌زده و خسته برگزیده که با زنجیره‌ای از شکست‌ها روبرو شده‌اند؛ این شکست‌ها ایشان را واداشته است تا میان مکان‌های ناهمگون جابه‌جا ‏شوند یا به کناری رفته، عزلت گزینند.

 

کلیدواژه­ها: سعد محمد رحیم، رمان، غربت زدگی، مکان.



[1])دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج ‌فارس، بوشهرkarimamiri@Mehr.pgu.ac.ir‏‏

[2]* )استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج‌فارس، بوشهر ‏ (نویسندة مسئول)m.pourabed@ pgu.ac.ir‎‏ ‏

[3]) استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج ‌فارس، بوشهر ‏naserezare@gmail.com‏    ‏

[4]) دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج ‌فارس، بوشهر ‏Shiraz.he@yahoo.com    

 

أ- الکتب العربیة والمترجمة إلى العربیة

- أرکون، محمّد، (1993م)، الفکر الإسلامی، نقد واجتهاد، تر: هاشم صالح، د.ط، الجزائر: لافومیک/المؤسّسة الوطنیة للکتاب.

- أمعضشو، فرید، (2015م)، الاغتراب فی الشعر الإسلامی المعاصر، ط1، المغرب: سلسلة منشورات مجلّة اتّحاد کتّاب الإنترنت المغاربة الإلکترونیة/شبکة الألوکة.

- باشلار، غاستون، (1984م)، جمالیات المکان، تر: غالب هلسا، ط2، بیروت: المؤسّسة الجامعیة.

- بدر، علی، (2011م)، أساتذة الوهم، ط1، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.

- بـوتـزاتـی، دینـو، (2002م)، صحراء التتار، تر: معن مصطفى الحسون، ط1، دمشق: دار حوران للطباعة والنشر.

- حیدر، حیدر، (2008م)، هجرة السنونو، ط1، دمشق: ورد للنشر والطباعة والتوزیع.

- الدجانی، أحمد صدقی، وآخرون، (1995م)، المثقّف العربی: همومه وعطاؤه، ط1، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.

- دیفو، دانیال، (2013م)، روبنسون، کروزو، تر: مروة ماهر الحق، ط1، القاهرة: مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة.

- رحیم، سعد محمّد، (2012م)، ترنیمة امرأة.. شفق البحر، ط1، عمّان: دار فضاءات.

ـــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (2018م)، فسحة للجنون، ط1، بغداد: دار سطور.

ـــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (2016م)، المثقّف الذی یدسّ أنفه، ط1، بغداد: دار سطور.

ـــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (2017م)، مقتل بائع الکتب، ط2، بغداد: دار سطور.

- الریحانی، أمین، (2014م)، زنبقة الغور، د.ط، القاهرة: مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة.

- عبدالحمید، شاکر، (2012م)، الغرابة المفهوم وتجلیاته فی الأدب، سلسلة عالم المعرفة (384)، الکویت: المجلس الوطنی للثقافة والفنون والأدب.

- العبدالله، یحیى، (2005م)، الاغتراب، دراسة تحلیلیة لشخصیّات الطاهر بن جلون الروائیة، ط1، بیروت: المؤسّسة العربیة للدراسات والنشر.

- القاسم، وائل فیصل، (2006م)، الوهم، ط1، عمّان: دار عالم الثقافة للنشر والتوزیع.

-کحلوش، فتحیة، (2008م)، بلاغة المکان: قراءة فی مکانیة النصّ الشعری، ط2، بیروت: مؤسسة الانتشار العربی.

-کریزویل، إدیث، (1993م)، عصر البنیویة، تر: جابر عصفور، ط1، الکویت: دار السعاد الصباح.

- المحسن، فاطمة، (2015م)، تمثلات الحداثة فی ثقافة العراق، ط1، بیروت: منشورات الجمل.

- یقطین، سعید، (1997م)، قال الراوی: البنیات الحکائیة فی السیرة الشعبیة، ط1، الدار البیضاء: المرکز الثقافی العربی.

 

ب- الرسائل والأطاریح

- الحربی، رحیم علی جمعة، (2003م)، المکان ودلالته فی الروایة العراقیة، أطروحة دکتوراه، کلیة الآداب، جامعة بغداد.

- عبدالحمید، میساء نبیل، (2011م)، الغربة والاغتراب فی روایات (غائب طعمة فرمان)، رسالة الماجستیر، کلیة التربیة، جامعة تکریت.

- عکلو، رائد جمیل، (2016م)، الشخصیّة المستلبة فی الروایة العراقیة المعاصرة من 2004 إلى 2014، رسالة الماجستیر، کلیة التربیة للعلوم الإنسانیة، جامعة ذی قار.

 

ج- الدوریات

- أشکوری، سید عدنان، «إیحاءات التوحّد فی کلام أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام»، مجلّة آفاق الحضارة الإسلامیة، خریف وشتاء 1431ه.ق، عدد 2، صص 21-41.

- الجمیلی، صالح علی حسین، «الاغتراب فی روایات غائب طعمة فرمان "النخلة والجیران أنموذجا"»، مجلة جامعة تکریت، آذار2012م، مجلّد 19، عدد 3، صص 1- 34.

- سعـدون، بیداء حازم، «الشخصیة المغتربة فی روایة "خراب العاشق" لمحمّد صالح»، مجلّة التربیة والعلم، ‏2009 م،‏ مجلّد 16، عدد 3، صص 211- 225.

- الشارونی، حبیب، «الاغتراب الذاتی»، ‏مجلّة عالم الفکر، أبریل 1979م، مجلّد10، عدد1، صص 69-82.

- مطیر، أرکان حسین، «الاغتراب فی الروایة العراقیة المعاصرة دراسة نقدیة فی روایة غسق الکراکی أنموذجاً»، مجلّة کلیة التربیة الأساسیة، الجامعة المستنصریة، ‏2013م، مجلّد19، عدد80، صص 1- 22.

- المعمـوری، صبا علی کـریم، «شخصیّة المثقّف المارکسی فـــی الروایـــة العراقیــــة»، مجلّة کلیة التربـیة الأسـاسیة للعلوم التربویة والإنسانیة، جامعة بابل، تشرین أوّل 2015م، عدد23، صص 99- 105.